Kunst in openbare ruimte

Geschreven door Manager | Dinsdag, 10 Juni 2014 14:37

Onderhoud Kunst in Openbare ruimte


Voor instandhouding van ons erfgoed is veel kennis nodig, zowel van de - historische - materialen en hun toepassing als van de vervalprocessen en de conserveringstechnieken. Art Conservation Europe BV breidt deze kennis continu uit o.a. door research en bezoeken van congressen en stages.

 

Vanwege de verschillende soorten schades die een object kan oplopen, is onderhoud, op de juiste wijze uitgevoerd, zo ongelooflijk belangrijk. Het is niet mogelijk om alle beelden op eenzelfde manier te benaderen, elk materiaal behoeft een andere manier van behandelen. Schoonmaken met chemische middelen, hoge druk of zandstralen is absoluut uit den boze daar men alleen maar meer schade toebrengt aan het object. Dit zal niet altijd direct te zien zijn, maar reeds na enkele behandelingen zal het zelfs voor de leek duidelijk zijn dat er iets niet goed is gegaan. Denk bijvoorbeeld aan objecten die schade vertonen aan het oppervlak of patina's die volledig verwijderd zijn. Daar het om kunst in de openbare ruimte gaat, dient men bovendien aan enkele bijkomende aspecten te denken. Welke afspraken zijn er gemaakt met de kunstenaar betreft het overdragen van de object? Blijft dit van hem en van zijn erven of wordt het object binnen een bepaalde tijd eigendom van de gemeente? Niet alleen de afspraken met de kunstenaar dienen nagegaan te worden. Men kan het, veiligheidshalve, niet verantwoorden om niets aan onderhoud van de kunst te doen. Objecten zullen vervallen, waarbij in bepaalde gevallen gevaarlijke situaties kunnen ontstaan. Het is de verantwoordelijkheid van de gemeente om dit te voorkomen.

 

Nederland is een land met een zeer wisselend klimaat. Kunstwerken en andersoortige objecten hebben veel te lijden onder de diverse weersinvloeden. Vooral bij de oppervlakken van natuursteen die direct met de buitenlucht in contact staan treden nat- droogcycli op. Deze nat- droogcycli dragen bij aan een zeer ernstig verval van het natuursteen. Samen met vocht is licht een andere belangrijke factor die biologische groei (mossen en algen) op oppervlakken mogelijk maakt. Hierdoor ontstaan namelijk spanningen in het materiaal. Alle steensoorten, ook harde soorten als graniet en basalt, zijn onderhevig aan afbraakprocessen zoals verwering. Verweringsprocessen beginnen wanneer natuursteen aan de oppervlakte komt. De snelheid van deze afbraak is afhankelijk van de steensoort, de kwaliteit en de omstandigheden. Sommige stenen beelden zien er na honderden jaren nog goed uit, andere beginnen na enkele tientallen jaren al details te verliezen. Verwering uit zich op verschillende manieren, onder meer afhankelijk van de steensoort. Wind, regen, vorst en temperatuurwisselingen kunnen de steen verzwakken. Er ontstaan haarscheurtjes, die na verloop van tijd grotere scheuren worden.

Monumenten vertonen vaak ernstige aantastingverschijnselen, veroorzaakt door zouten. Zoutschade kan zelfs leiden tot verhoogde onderhoudskosten. Zouten in poreuze materialen veroorzaken schade door hun interactie met vocht. Dat betekent dat, in sommige situaties, het tegengaan van vochtpenetratie de oplossing voor het probleem kan zijn. Schade kan echter ook ontstaan door hygroscopische adsorptie van vocht uit de lucht door de zouten. Deze kunnen vervolgens in oplossing gaan en opnieuw kristalliseren. Bij objecten die in de grond staan is ontzouten betrekkelijk zinloos als dit niet bij de basis wordt aangepakt. Grondwater, maar ook regen, kan er namelijk voor zorgen dat de zouten die zich in de onderlaag bevinden - bijvoorbeeld de zouten die niet te bereiken zijn bij het ontzouten omdat deze zich ondergronds bevinden en omringd zijn door tegels of een stenen vloer - opnieuw door de steen getransporteerd worden. Het optrekkend vocht transporteert deze zouten dus weer naar boven, waardoor de zoutkristallisatie op het nat droog punt wederom ontstaat.

Glasvezelversterkt polyester (GRP) gekleurd en blank heeft ernstig te lijden onder direct zonlicht en  regen. Een combinatie van extreme schommelingen in de temperatuur, regen, zon, vorst, sneeuw en organische - in de vorm van bladeren - en biologische vervuiling, vogelfecaliën, algen en mos lijdt tot aantasting van het polyester. Uiteindelijk ontstaan er scheuren in de polyesterlaag waardoor vocht een kans krijgt om tussen de glasvezellaag te komen en migreert vervolgens naar het vulmiddel en de constructie van metaal, hout etc. Uiteindelijk lijdt dit tot een algehele fysische en chemische verslechtering van het kunstwerk.

Een bekende schade bij gekleurde polyester kunstwerken is chalking. Dit houdt in dat de polyesterlaag gedeeltelijk los laat de in vorm van schilfers.

Onder andere vanwege al deze verschillende schades is onderhoud, op de juiste wijze uitgevoerd, zo ongelooflijk belangrijk. Het is niet mogelijk om alle beelden op eenzelfde manier te benaderen, elk materiaal behoeft een andere manier van behandelen. Schoonmaken met chemische middelen, hoge druk of zandstralen is absoluut uit den boze daar men alleen maar meer schade toebrengt aan het object. Dit zal niet altijd direct te zien zijn, maar reeds na enkele behandelingen zal het zelfs voor de leek duidelijk zijn dat er iets niet goed is gegaan. Daar het om kunst in de openbare ruimte gaat, dient men bovendien aan enkele bijkomende aspecten te denken. Welke afspraken zijn er gemaakt met de kunstenaar betreft het overdragen van de object? Blijft dit van hem en van zijn erven of wordt het object binnen een bepaalde tijd eigendom van de gemeente? Niet alleen de afspraken met de kunstenaar dienen nagegaan te worden. Men kan het, veiligheidshalve, niet verantwoorden om niets aan onderhoud van de kunst te doen. Objecten zullen vervallen, waarbij in bepaalde gevallen gevaarlijke situaties kunnen ontstaan. Het is de verantwoordelijkheid van de gemeente om dit te voorkomen.

 

Ver- en herplaatsing van kunstobjecten
Als een kunstobject wegens omstandigheden - zoals bijvoorbeeld sloop of herstructurering - ver- of herplaatst moet worden, kan Art Conservation bij een dergelijk project zowel een adviserende als uitvoerende rol innemen. Samen met een aantal partnerbedrijven zorgen zij voor het voorbereidende werk en de begeleiding, daarnaast kijken wij naar de consolidering van het object, de verwijdering en een eventueel transport. Indien nodig kan er advies gegeven worden voor het behoud van het kunstobject op een tussentijdse opslagplaats. Hierbij wordt gekeken naar de klimatologische omstandigheden en kan er een schema opgesteld worden voor het monitoren van het kunstwerk.  

Regelmatig wordt er op locatie gewerkt omdat niet alle kunstobjecten verplaatsbaar zijn. Denk maar aan beelden in een park, gevelkunst of wandmozaïeken. Vaak wordt er na de restauratie een onderhoudsplan opgesteld op regelmatige basis, zeker voor kunstwerken in openbare ruimten.

Advies:
Art Conservation kan u als gemeente, museum of particulier adviseren op het gebied van kunst in de openbare ruimte. Op het gebied van de verschillende materialen en ver- en herplaats methode is Art Conservation de meest geschikte partij. 

Conservering:
Art Conservation werkt samen met verschillende bedrijven uit andere disciplines om de kunst in de openbare ruimte op een goede manier te verplaatsen en daardoor te behouden. Door de onderlinge afspraken bieden zij een verantwoord en volledig pakket aan.

Restaureren:
Kunst in de Openbare ruimte heeft een esthetische functie en kan in die rol de uitstraling van een publieke ruimte versterken. Door verontreiniging of schade gaat deze functie niet meer op waardoor Art Conservation ingehuurd kan worden voor restauratie.

Art Conservation onderzoekt en bekijkt elk kunstwerk apart waardoor altijd een passende restauratie kan worden uitgevoerd.

Casestudies:
Metalen beeld van André Volten in de gemeente Hoogezand-Sappemeer. Bekijk het filmpje.

Muurmozaïek van Wally Elenbaas te Maassluis. Lees deze casestudie.

Terugplaatsen en behandeling bronzen beeld "Zijn droom" te Krimpen aan den Ijssel. Lees deze casestudie.